Sözleşme Hukuku: Geçerlilik Şartları, Türleri ve Sık Sorulanlar

Sözleşme, iki veya daha fazla kişinin karşılıklı ve birbirine uygun irade açıklamalarıyla kurulur (TBK m. 1). Kanun özel bir şekil öngörmedikçe sözlü, yazılı ya da davranışla kurulan sözleşme de tarafları bağlar. Sözleşmenin geçerli olup olmadığı; tarafların ehliyetine, konunun hukuka uygunluğuna, varsa şekil şartına ve iradenin sakatlanıp sakatlanmadığına göre değerlendirilir.

Bu rehber, Türk Borçlar Kanunu’ndaki (TBK) temel kuralları ve uygulamada en sık sorulan soruları bir arada toplar. Sözleşme hazırlarken dikkat edilecek noktalar için sözleşme hazırlarken sık yapılan hatalar yazımıza da bakabilirsiniz.

Sözleşme nedir ve nasıl kurulur?

Sözleşme, taraflar arasında hak ve borç doğuran hukuki işlemdir. Kurulması için bir tarafın teklifi ile diğer tarafın kabulünün sözleşmenin esaslı noktalarında örtüşmesi gerekir. Satışta mal ve bedel, kirada kiralanan şey ve kira bedeli esaslı noktalardır. Taraflar esaslı noktalarda anlaşıp ikinci derecedeki noktaları sonraya bırakmışsa sözleşme kurulmuş sayılır; bu noktalarda anlaşmazlık çıkarsa hâkim işin niteliğine göre karar verir (TBK m. 2).

Teklif ve kabul açık olabileceği gibi örtülü de olabilir. Siparişin hazırlanıp gönderilmesi veya bedelin ödenmesi gibi davranışlar da irade açıklaması sayılabilir.

Geçerlilik şartları

Bir sözleşmenin geçerli olması için genel olarak şu koşullar aranır:

• Ehliyet: Tarafların fiil ehliyetine sahip olması. Sınırlı ehliyetsizlerin bazı işlemleri yasal temsilcinin izniyle geçerli olur.
• İradelerin uyuşması: Teklif ve kabulün esaslı noktalarda örtüşmesi.
• Konunun hukuka uygunluğu: Kanunun emredici hükümlerine, ahlaka, kamu düzenine veya kişilik haklarına aykırı ya da konusu imkânsız olan sözleşmeler kesin olarak hükümsüzdür (TBK m. 27).
• Şekil: Kanunun öngördüğü şekle uyulması (TBK m. 12).
• İradenin sakatlanmamış olması: Yanılma, aldatma veya korkutma altında yapılan sözleşmeler, iradesi sakatlanan tarafça iptal edilebilir (TBK m. 30–39).

Kesin hükümsüzlük ile iptal edilebilirlik farklıdır. Kesin hükümsüz sözleşme baştan itibaren sonuç doğurmaz. İptal edilebilir sözleşme ise iptal hakkı kullanılana kadar geçerlidir; yanılma veya aldatmanın öğrenildiği ya da korkutmanın etkisinin ortadan kalktığı tarihten itibaren bir yıl içinde iptal bildirilmezse sözleşme onaylanmış sayılır (TBK m. 39).

Aşırı yararlanma ayrı bir hâldir: Edimler arasındaki açık oransızlık, zarar görenin zor durumundan, düşüncesizliğinden veya deneyimsizliğinden yararlanılarak sağlanmışsa, zarar gören sözleşmeyle bağlı olmadığını bildirebilir veya oransızlığın giderilmesini isteyebilir. Bu hak, öğrenme ya da zor durumun ortadan kalkmasından itibaren bir yıl ve her hâlde sözleşmenin kurulmasından itibaren beş yıl içinde kullanılmalıdır (TBK m. 28).

Hangi sözleşmeler yazılı veya resmî şekle tabidir?

Kural şekil serbestisidir; sözleşmeler kanun aksini öngörmedikçe hiçbir şekle bağlı değildir (TBK m. 12). Şekil şartı bulunan başlıca sözleşmeler şunlardır:

• Taşınmaz satışı: Tapu müdürlüğünde resmî şekilde yapılır (TMK m. 706, TBK m. 237).
• Taşınmaz satış vaadi: Resmî şekilde yapılmalıdır; uygulamada noterde düzenleme şeklinde yapılır.
• Kefalet: Yazılı şekilde yapılır; kefilin sorumlu olacağı azami miktar, kefalet tarihi ve varsa müteselsil kefil olduğu kefilin kendi el yazısıyla belirtilmelidir (TBK m. 583). Bazı istisnalar dışında kefilin eşinin yazılı rızası da aranır (TBK m. 584).
• Bağışlama vaadi: Yazılı şekilde yapılır; taşınmaz bağışlaması resmî şekle tabidir (TBK m. 288).
• İş sözleşmesindeki rekabet yasağı: Yazılı yapılmadıkça geçerli olmaz (TBK m. 444).

Kanunun aradığı şekle uyulmadan yapılan sözleşme geçerli olmaz. Taraflar kanunen şekle bağlı olmayan bir sözleşme için kendi aralarında yazılı şekil kararlaştırmışsa, bu şekle uyulmadıkça borç altına girilmiş sayılmaz (TBK m. 17).

Kendi aramızda yapılan sözleşme geçerli midir?

Evet. Kanun özel bir şekil öngörmüyorsa tarafların kendi aralarında yazıp imzaladığı adi yazılı sözleşme de geçerlidir; noter onayı geçerlilik şartı değildir. Noter onayı veya düzenlemesi, tarihin ve imzanın ispatını kolaylaştırır. Buna karşılık taşınmaz satışı veya satış vaadi gibi resmî şekle tabi bir işlem kendi aranızda yazılı olarak yapılırsa geçerli olmaz.

Sözlü sözleşme geçerli mi, nasıl ispat edilir?

Şekle tabi olmayan sözleşmeler sözlü de kurulabilir; asıl sorun ispattır. Hukuk Muhakemeleri Kanunu’na göre değeri kanunda belirtilen ve her yıl güncellenen tutarı aşan hukuki işlemler senetle ispat edilmelidir; karşı taraf açıkça kabul etmedikçe tanıkla ispat edilemez (HMK m. 200). Yazışma, e-posta veya ödeme dekontu gibi belgeler delil başlangıcı sayılabilir; bu durumda tanık dinlenmesi mümkün olabilir (HMK m. 202). Bu nedenle sözlü anlaşmalarda bile yazışmaları ve ödeme kayıtlarını saklamak önemlidir.

İmzadan önceki görüşmeler bağlayıcı mı?

Görüşmeler kural olarak tek başına sözleşme doğurmaz. Ancak taraflar esaslı noktalarda uzlaşmışsa, metin imzalanmamış olsa bile sözleşme kurulmuş sayılabilir. İleride asıl sözleşmeyi yapma borcu doğuran ön sözleşme, asıl sözleşmenin şekline tabidir (TBK m. 29). Görüşmeler sırasında dürüstlüğe aykırı davranan taraf, sözleşme kurulmasa bile karşı tarafın bu yüzden uğradığı zarardan sorumlu tutulabilir.

Sözleşme türleri

Türk Borçlar Kanunu’nda düzenlenen başlıca sözleşmeler şunlardır:

• Satış: Malın veya hakkın bedel karşılığında devri.
• Kira: Bir şeyin kullanımının bedel karşılığında bırakılması.
• Eser sözleşmesi: Yüklenicinin bir eseri meydana getirmesi; örneğin inşaat veya tadilat işleri.
• Vekâlet: Bir işin görülmesi veya hizmetin yapılması; sonuç garanti edilmez.
• Hizmet (iş) sözleşmesi: İşçinin işverene bağımlı olarak çalışması.
• Ödünç, kefalet ve bağışlama: Kendine özgü şekil ve sorumluluk kurallarına tabidir.

Kanunda düzenlenmeyen veya birden fazla türün özelliklerini taşıyan sözleşmeler de yapılabilir; bunlara isimsiz ve karma sözleşmeler denir. Sözleşmenin türü, uygulanacak hükümleri, zamanaşımını ve görevli mahkemeyi etkileyebilir.

Sözleşme tek taraflı değiştirilebilir veya devredilebilir mi?

Taraflardan biri sözleşmeyi tek başına değiştiremez; değişiklik için yeni bir anlaşma veya sözleşmede öngörülen değişiklik usulü gerekir. Genel işlem koşullarında, düzenleyene tek taraflı değişiklik yetkisi veren hükümler yazılmamış sayılır (TBK m. 24). Sözleşme kurulduktan sonra öngörülemeyen olağanüstü bir durum edimler arasındaki dengeyi aşırı ölçüde bozmuşsa, koşulları varsa hâkimden uyarlama istenebilir (TBK m. 138).

Devirde hangi işlemin yapıldığı önemlidir:

• Alacağın devri (temlik): Borçlunun rızası gerekmez; devir yazılı yapılmalıdır (TBK m. 183–184).
• Borcun üstlenilmesi: Alacaklının kabulüyle mümkündür (TBK m. 196).
• Sözleşmenin devri: Devreden, devralan ve sözleşmede kalan karşı tarafın anlaşmasını gerektirir (TBK m. 205).

Fesih, dönme ve iptal arasındaki fark

• Fesih: Özellikle kira, iş ve vekâlet gibi sürekli sözleşmelerde ilişkiyi ileriye etkili olarak sona erdirir; o tarihe kadar doğan haklar korunur.
• Dönme: Borçlu temerrüde düştüğünde, kanundaki koşullar gerçekleşirse alacaklı sözleşmeden dönebilir; taraflar aldıklarını geri verir (TBK m. 123–125).
• İptal: İrade sakatlığına dayanır; iptal bildirimiyle sözleşme geçmişe etkili olarak ortadan kalkar.

Haksız fesih veya dönme, karşı tarafa tazminat hakkı doğurabilir. Bildirimlerin yazılı ve ispatlanabilir biçimde, örneğin noter ihtarnamesiyle yapılması uygulamada önemlidir. Kira ve iş sözleşmelerine özgü kurallar için kira sözleşmesinin feshi ve iş sözleşmesinin fesih nedenleri yazılarımıza bakabilirsiniz.

Cezai şart ile tazminat farkı nedir?

Cezai şart, borç hiç veya gereği gibi ifa edilmezse ödenecek tutarın önceden kararlaştırılmasıdır (TBK m. 179). Alacaklı, zarara uğramamış olsa bile kararlaştırılan cezayı isteyebilir. Zarar cezadan fazlaysa, aradaki farkı ancak borçlunun kusurlu olduğunu ispat ederek isteyebilir (TBK m. 180). Tazminatta ise zararın ve miktarının ispatı gerekir.

Hâkim, aşırı gördüğü cezai şartı kendiliğinden indirir (TBK m. 182). Ancak tacir sıfatıyla taahhüt edilen cezai şartın fahiş olduğu ileri sürülerek indirilmesi istenemez (TTK m. 22).

Sözleşmeden doğan alacak ne zaman zamanaşımına uğrar?

Kanunda aksine hüküm yoksa her alacak on yıllık zamanaşımına tabidir (TBK m. 146). Kira bedelleri gibi dönemsel edimler ile vekâlet ve eser sözleşmelerinden doğan alacaklar gibi bazı alacaklarda süre beş yıldır (TBK m. 147). Zamanaşımı kural olarak alacağın muaccel olmasıyla işlemeye başlar (TBK m. 149).

Zamanaşımı alacağı ortadan kaldırmaz; borçluya ödemekten kaçınma imkânı veren bir savunmadır. Hâkim zamanaşımını kendiliğinden dikkate alamaz (TBK m. 161); borçlu bu savunmayı ileri sürmezse mahkeme alacağa hükmedebilir. Ticari işler, tüketici işlemleri ve iş ilişkileri için özel süreler bulunduğundan süre, dosyanın niteliğine göre ayrıca kontrol edilmelidir.

Sözleşme uyuşmazlığında arabuluculuk zorunlu mu?

Bazı uyuşmazlıklarda dava açmadan önce arabulucuya başvurmak dava şartıdır. Konusu bir miktar paranın ödenmesi olan ticari alacak ve tazminat talepleri, işçi ile işveren arasındaki işçilik alacakları, belirli tüketici uyuşmazlıkları ve 1 Eylül 2023’ten itibaren kira ilişkisinden doğan uyuşmazlıklar bu kapsamdadır; kiralananın ilamsız icra yoluyla tahliyesi ise bunun dışındadır. Dava şartı arabuluculuğa başvurulmadan açılan dava usulden reddedilir. Kapsam son yıllarda birkaç kez genişletildiği için uyuşmazlık türüne göre güncel düzenleme kontrol edilmelidir.

Uyuşmazlık çıktığında izlenecek yol

1. Sözleşme metni, ekleri, yazışmalar ve ödeme kayıtları bir araya getirilir.
2. Sözleşmedeki bildirim, fesih, yetki ve tahkim maddeleri kontrol edilir. Yetki sözleşmesi kural olarak yalnızca tacirler veya kamu tüzel kişileri arasında geçerlidir (HMK m. 17).
3. Gerekiyorsa noter ihtarnamesiyle karşı taraf temerrüde düşürülür veya fesih bildirilir.
4. Uyuşmazlık dava şartı arabuluculuk kapsamındaysa önce arabulucuya başvurulur.
5. Alacak için icra takibi veya dava, zarar için tazminat davası değerlendirilir. Görevli mahkeme işin niteliğine göre asliye hukuk, asliye ticaret, tüketici veya iş mahkemesi olabilir.

Sözleşmelerin hazırlanması ve uyuşmazlık süreçleri için sözleşmeler hukuku sayfamızı inceleyebilirsiniz.

Hukuki dayanaklar

• Türk Borçlar Kanunu (6098 sayılı) — TBMM kanun metni.
• Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 17, 200, 202; Türk Ticaret Kanunu m. 22; Türk Medeni Kanunu m. 706.

Bu açıklamalar genel bilgilendirme içindir. Sözleşmenin türü, tarafların sıfatı ve süreler somut olayda ayrıca değerlendirilmelidir.